Religieus landschap in Leiden verrassend rijk en gevarieerd

Leiden telt ongeveer 35 religieuze en levensbeschouwelijke gemeenschappen (pdf). Ter ere van het eerste lustrum gingen de studenten van dispuut LDSR Kosmikos van de Faculteit der Godsdienstwetenschappen na wat de Leidenaren geloven. ‘Bezield Leiden; wereldgodsdiensten aan de Rijn’ heet hun boek.


Bezield Leiden
Wereldgodsdiensten aan de Rijn

LDSR Kosmikos
Uitgegeven door: LDSR Kosmikos
ISBN: 978-90-812605-1-0.

Vanaf 13 december, 16.00 uur, te koop bij boekhandel Selexyz Kooyker of rechtstreeks te bestellen bij dispuut Kosmikos door overmaking van € 15,- naar rekeningnummer 611505827 t.n.v. LDSR Kosmikos te Leiden. Het boek wordt dan toegestuurd.

Originele aanvulling
LDSR Kosmikos pretendeert niet dat Bezield Leiden een wetenschappelijk boek is. Maar het levert wel een verrassende kijk op het rijke en gevarieerde religieuze Leidse leven. Het boek is een originele en informatieve aanvulling op de vele uitgaven die er al over Leiden bestaan.
Met het realiseren ervan werd een idee verwezenlijkt dat in de Faculteit der Godsdienstwetenschappen al langer bestond: antwoord geven op de vraag wat Leiden nu eigenlijk te bieden heeft aan religieuze gemeenschappen.

Christelijke zuilen staan model
Decaan prof.dr. Willem B. Drees schreef de inleiding. Hij stelt dat de maatschappelijke presentie van de gevestigde kerken minder is geworden – maar zeker niet verdwenen – nu de variatie aan religies waaronder de islam groter is geworden. Drees merkt nog iets anders op: 'Het functioneren de christelijke zuilen vormt het model dat ook voor nieuwe stromingen een rol speelt.' Zo wordt in de Nederlandse samenleving van de imam verwacht dat hij zich opstelt als een dominee, terwijl zijn rol historisch enkel die van voorzanger is.'

Gebedsmolens
Een ander voorbeeld is de benadering van heilige teksten. Religies gaan daar verschillend mee om. Drees: ‘In Tibet zijn teksten opgenomen in gebedsmolens, elders wapperen ze in de wind. In beide gevallen is dat een vorm van ‘lezen’ die gelijk staat aan bidden. En in Indonesië reciteren gelovigen de Koran in het Arabisch terwijl ze die taal niet machtig zijn.’ Zoals de katholieke mis tot in de jaren zestig in Nederland in het Latijn werd gelezen. ‘Het belangrijkste in de katholieke kerk was niet de intellectuele kennis maar het deelnemen aan het ritueel. Academici, met name die in de protestantse traditie, zijn dol op teksten, vastgelegd in boeken', aldus Drees. 'Die kun je verzamelen in een bibliotheek, lezen en uitleggen. Maar is dat wat alle gelovigen deden of doen?.' Nee dus.


Willem B. Drees: ‘De christelijke benaderingswijze van heilige teksten is een exportproduct gebleken.’
Exportproduct
Toch is de christelijke benaderingswijze een ‘exportproduct’ gebleken. De heilige boeken zijn ook in andere religies belangrijker geworden. Met soms onvermoede gevolgen. ‘Het wél direct lezen van de teksten gepaard aan een specifieke interpretatie daarvan, kan een bodem zijn voor fundamentalisme', betoogt Drees.

Leidse gemeentegids
Dispuut LDSR Kosmikos liet zich bij de inventarisatie van Leidse religieuze gemeenschappen in eerste aanleg leiden door de Leidse gemeentegids waarin ze zijn opgenomen, en actualiseerde door eigen naspeuring de gegevens. Tien gemeenschappen worden in het boek onder de loep genomen: hun geschiedenis werd nagezocht, evenals hun Leidse geschiedenis, studenten bezochten het kerkgebouw en een dienst, en interviewden een of enkele leden; soms de voorganger. Deze interviews voorzien de beschrijvingen van de menselijke dimensie. De tien zijn acht Leidse gemeenschappen, aangevuld met de Levensstroomgemeente in Leiderdorp en het soefisme dat een tempel in Katwijk heeft. Over de besproken gemeenschap bevat het boek ook een literatuurlijst, aangevuld met eventuele websites.

Willekeurige keuze
De keuze voor deze tien is subjectief want voortkomend uit de persoonlijke interesse van de studenten die een bijdrage leverden. LDSR staat voor Leids Dispuut voor Studenten van Religie. Lid zijn studenten Wereldgodsdiensten die verschillende godsdiensten bestuderen. Hun belangstelling waaiert alle kanten uit. Of, zoals in het boek is te lezen: ‘Opname in de selectie zegt niets over het ledenaantal van de betreffende gemeenschap. Het betekent zeker niet dat de gemeenschappen die we niet beschrijven niet of in mindere mate zouden bijdragen aan de ‘bezieling’ van de stad.’ Niettemin zijn de meeste ‘bekende’ godsdiensten vertegenwoordigd.


Hartebrugkerk aan de Haarlemmerstraat in Leiden. Op de gevel staat geschreven: HIC DOMUS DEI EST ET PORTA COELI: hier is het huis van God en de poort naar de hemel.
Korte aanduiding van de tien bezochte kerken

Rooms-katholieke kerk

De eerste gemeenschap die aan bod komt in de bundel is de rooms-katholieke kerk die al rond het jaar 1000 in Leiden aanwezig was. De Pieterskerk, genoemd naar Sint Petrus, de patroonheilige van Leiden, werd in 1121 ingewijd als hoofdkerk van Leiden. De kerk heeft ter stede zeven parochies. Elise Woertman, katholiek studentenpastor voor de rooms-katholieke kerk bij de Studenten Ekklesia: ‘Van mijn klasgenootjes op de lagere school was zeventig procent moslim. Ik weet niet beter dan dat katholieken een kleine minderheid zijn. Voor veel mensen speelt geloof niet zo'n belangrijke rol in hun leven maar ik ben ervan overtuigd dat veel mensen behoefte hebben aan zingeving en bezieling.'

Protestantse Kerk in Nederland

Op 16 september was er een bijzondere dienst van de Leidse Binnenstadsgemeente van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) in de Hooglandse kerk. Predikant Alblas en rabbijn Awraham Soetendorp gingen samen voor in de eredienst. Opvallend was het grote aantal jongeren dat tegen tienen het schip van de kerk kwam binnendruppelen: kinderen, tieners en twintigers. Ouderling Evelien Euser: ‘Volgens mij is het christendom inclusief bedoeld. Iedereen is welkom en ik wil ook graag dat de kerk dat uitstraalt.' Ook de PKN heeft meerdere gemeenschappen in Leiden.

Islam

De basis is voor elke moslim hetzelfde: Er is geen God dan God, en Mohammed is zijn Profeet. Monotheïsme is het belangrijkste principe. Al in de jaren vijftig kwam de eerste grote groep moslims naar Nederland: uit Indonesië.
De Mimar Sinan Moskee aan de Curaçaostraat organiseert regelmatig activiteiten om een brug te slaan tussen de Turkse moslims en de overige inwoners van Leiden. Hasan Güney, voorzitter van de moskee: 'Wij werken nooit samen met islamitische organisaties uit andere landen, niet met fundamentalisten.’

Jodendom

Joden leven verspreid over de hele wereld. Iedere gemeenschap heeft haar eigen karakter maar met een gemeenschappelijke band. De dienst vanwege Rosj Hasjanah (Nieuwjaar) van de Nederlandse Israëlitische Gemeente aan de Garenmarkt duurt vier en een half uur maar tijdens de dienst lopen mensen in en uit, tenzij op de sjofar wordt geblazen. Ook praten mensen tijdens de dienst met elkaar.
Voorzitter Malka Polak van de Joodse Gemeente Leiden: ‘Religie is voor Leidse joden maar een klein onderdeel, de synagoge is meer een plaats van saamhorigheid en herkenbaarheid, een plaats van samenkomst om vrienden, kennissen en familie te ontmoeten.’


De zendō aan de Hogewoerd, met in het midden een beeld van de bodhisattva Monju.
Zen

Zen is een stroming binnen het boeddhisme. Zen wordt overgedragen van meester op leering; de persoonlijke verlichtingservaring wordt boven intellectuele uiteenzettingen gesteld. De waarde die aan religieuze teksten wordt gehecht is daarom beperkt: de praktijk is belangrijker dan de theorie. Idzard de Jong, lid van de Zengemeenschap aan de Hogewoerd: ‘Welke richting je ook volgt, hoeveel boeken je ook leest, je komt altijd bij meditatie uit. Het gaat om het hier en nu. Zen is moeilijk in woorden te vatten: je kunt slechts wijzen en door te praten in de buurt komen maar een ander moet het zelf ervaren. Ik heb het idee dat ik door de zenbeoefening meer open sta voor anderen, minder vooroordelen heb en mezelf ook minder als een apart staand iemand zie.’

Levensstroom

De Levensstroom in Leiderdorp, die haar bekendheid voornamelijk te danken heeft aan zijn populaire maar omstreden genezingsdiensten, ziet het verspreiden van het evangelie als haar voornaamste opdracht. Dat gebeurt dan ook actief. De Levensstroom noemt zichzelf een ‘Volle Evangelie Charismatische Pinkstergemeente’. Het is een kerk in de traditie van het pentecostalisme, een relatief recente maar snel groeiende stroming binnen het christendom. Kenmerkend is het geloof in de directe invloed van de Heilige Geest. Lid Barbara Groen: ‘De Levensstroomgemeente is actief, je wordt aangespoord om te handelen naar de Bijbel. Het ontroert me ook dat je hier écht welkom bent.’

Mormoonse kerk

Bij welke kerk moet ik me aansluiten, vroeg de 15-jarige Amerikaan Joseph Smith zich in 1820 af, temidden van een heftige strijd tussen diverse kerken. Hij bad tot God en kreeg te horen dat hij zelf een kerk diende te stichten. Het werd de Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen, beter bekend onder de naam Mormoonse kerk. Deze is bekend om zijn uitstekende personen- en stambomenregister. Achtergrond is dat ook de doden nog kunnen worden gedoopt. In Leiden staat het kerkgebouw aan de Brahmslaan.

Soefisme

Het soefisme is van origine een mystieke stroming binnen de islam maar het soefisme dat in Katwijk sinds 1921 in de duinen een tempel heeft, is een nieuwe, moderne versie. De kern is de eenheid van goddelijke idealen. De boodschap is liefde, harmonie en schoonheid. Het soefisme probeert mensen van overal ter wereld, met verschillende culturele en religieuze achtergronden bijeen te brengen en te verbinden. Soefisme is ook een levenswijze. Soefi Hedwig van der Poel : ‘Het thema van het innerlijk leven is belangrijk, net als verdraagzaamheid en respect. Ik kom nooit in conflict met iemand omdat één van de kenmerken is dat je niet in discussie gaat. Je kunt ook heel goed én christen of moslim én soefi zijn.’

Bahá’i

Het bahá’i ontstond in Iran in de negentiende eeuw is en was verwant aan de islam. De drie geloofspunten zijn: geloof in de eenheid van God, de eenheid van mensen en de eenheid van religie. Vandaar dat tijdens een bijeenkomst stukjes uit de heilige boeken van diverse religies voorgelezen worden. Het bahá’i heeft geen eigen kerkgebouw, de leden komen samen bij iemand thuis. De gemeenschap is sterk naar buiten gericht. Lid Bert Sluis. ‘Samenwerking is bij ons erg belangrijk, evenals eigen verantwoordelijkheid. Wij dringen niemand iets op maar zoeken anderen wel op. De gemeenschap is zeer goed georganiseerd en heeft bijvoorbeeld als enige religie een raadgevende status bij de VN.‘


Het logegebouw aan de Steenschuur, met vrijmetselaarssymboliek als raamdecoratie.
Vrijmetselarij

De vrijmetselarij – inderdaad rond het jaar 1000 in Groot Brittannië begonnen als besloten kring van fijnmetselaars, ter bescherming van hun ambacht – heeft een sfeer van geheimzinnigheid om zich heen. Dat komt omdat de bijeenkomsten van de loges besloten zijn, en de rituelen geheim (hoewel makkelijk op internet te vinden). Dit heeft in het verleden vaak geleid tot wantrouwen, verbod en vervolging. Op religieus terrein is de vrijmetselarij een grensgeval: het is geen godsdienst, geen ideologie of levensbeschouwing, geen sekte en geen geheim genootschap. Wel streeft de gemeenschap naar een zuivere relatie tot het Opperwezen en de medemens. De gebezigde symboliek is ontleend aan de traditionele steenhouwerij. Lid Arnold Wenink: ‘Omdat de vorm aan de leden wel bekend is, gaat het om het niveau van beleving. We doen niets geheimzinnigs maar vanwege de beslotenheid voel je je vrijer en ga je persoonlijker met elkaar om. Je deelt iets dat je niet met anderen deelt.’ Het gebouw van de vrijmetselarij, het Leids Maçonniek Centrum, is gevestigd aan de Steenschuur.

De Leidse Studenten Ekklesia is een ontmoetingsplek waar studenten hun kijk op het leven kunnen  verhelderen en verder ontwikkelen. Geworteld in het christendom, maar met een open oog voor andere tradities. Momenteel houdt de Studenten Ekklesia een inzamelingsactie van voedselpakketten voor de Leidse voedselbank. Iedereen kan meedoen.

'Bezield Leiden; wereldgodsdiensten aan de Rijn' kon worden gemaakt dankzij bijdragen van de Gemeente Leiden, de Faculteit der Godsdienstwetenschappen, het Leids Universiteitsfonds en de Stichting Kerk en Wereld.

(11 december 2007/CH)